Vroegchristelijke gouden ringen in Friesland

Vroegchristelijke gouden ringen in Friesland en hun mogelijke betekenis op het kersteningsproces. Een hypothese.

De afgelopen 15 jaar zijn er in het noorden van Fryslân een opmerkelijk aantal gouden ringen uit de begintijd van het Christendom (8e -9e eeuw) gevonden.  Het aantal gevonden gouden ringen bedraagt momenteel minstens 8.  

Van 7 is bekend dat ze in Fryslân zijn gevonden en 1 waarschijnlijk.  Van de ringen  zijn 4 gevonden op terpen in Westergo ,  2  in vermoedelijk opgebrachte terpaarde in Oostergo, 1 ring is opgebaggerd uit de Ee(collectie Admiraliteitshuis te Dokkum),  en het andere  exemplaar (collectie Haedecke ,Dld.) heeft als vindplaats Holland maar gezien de vorm en datering  is Fryslân aannemelijk.

Een gouden ring uit de collectie van het Admiraliteitshuis te Dokkum is kort geleden toegevoegd aan dit rijtje. De ring bevind zich  in de permanente tentoonstelling over Bonifatius in het Admiraliteitshuis te Dokkum !  Hoewel tot dusver aangeduid als “heidense ring”  zijn er, na  onderzoek van de schrijver, sterke aanwijzingen dat de ring vroegchristelijk is ! Het lijkt er namelijk  op dat 1 van de apostelen, Mattheus, afgebeeld staat op de ring, met aan weerszijden een vogel maar daarover later meer.

Misschien zijn er meer exemplaren gevonden die nog niet bekend zijn. Tijd voor een inventarisatie en mogelijke verklaring voor de aanwezigheid van deze toch spectaculaire vondstgroep.

Gemakshalve zijn de ringen in 2 groepen weergegeven, omdat deze 2  groepen onderling qua vorm uiteenlopen. Groep 1 vormt de stijl “Agnus Dei” , groep 2 de  stijl “ Apostelringen”  . Gegevens die ontbreken zijn ingevuld met n.b. (niet bekend)

Al deze ringen hebben onderling in meerdere opzichten overeenkomsten met elkaar zoals in een aparte bijlage is weergegeven. De ringen 1, 2 en 3 hebben een aantal kenmerken die opvallende gelijkenissen vertonen. Met name de gestileerde weergegeven “tekens” zijn opvallend. Een aantal van deze tekens zijn terug te vinden in de Aethelswith ring  uit het British Museum (als vergelijk in tabel opgenomen) waarmee een link met de Angelsaksen gemakkelijk lijkt gemaakt. De ringen 5, 6 en 7 vertonen onderling weer grote overeenkomsten en hebben alle drie de quatrofoil vorm, die ook voorkomt op de Aethelswith ring. Bovendien bezitten al deze ringen niëllo of waren hier waarschijnlijk  mee ingelegd. Niello is een zwart tot blauw mengsel van koper, zilver, zwavel en soms lood. Gegraveerde lijnen worden hiermee opgevuld en vormen zo een tekening op een gouden of zilveren achtergrond.

Alleen ring 4 en 8 lijken enigszins afwijkend(geen niëllo of een andere tekening) maar bezit toch qua vorm en symboliek overeenkomsten met de andere ringen. Ring 4 heeft bijvoorbeeld een ingekerfd kruis en lijkt qua model op ring 1, ring 8 heeft een afbeelding van 1 van de 4 apostelen waar ring 6 en 7 afbeeldingen hebben van alle 4 de apostelen, zei het heel gestileerd.  

 

Download
Download hier het bestand met de kenmerken en onderlinge overeenkomsten en verschillen
Kenmerken ringen.pdf
Adobe Acrobat document 290.1 KB

Wat opvalt is dat alle ringen van goud zijn en vrij eenvoudig qua uitvoering. Hoewel van de ringen met een niëllo inleg wordt gesuggereerd dat deze van Angelsaksische herkomst  zijn (ringen met niello was een specialiteit van Angelsaksische goudsmeden), is er een belangrijk kenmerk wat dit tegenspreekt. De “slordige ”manier waarop de ringen zijn gegraveerd en ingezet met niëllo is juist niet Angelsaksisch. Wat we van deze goudsmeden kennen is over het algemeen fraai afgewerkt.(zie Aethelswith’s ring) Kennelijke werd er veel tijd en liefde in het vervaardigen gestoken.

Moeten we hiermee dan concluderen dat niet de Angelsaksen  deze ringen hebben vervaardigd maar dat de ringen hier in Fryslân door lokale goudsmeden zijn vervaardigd ?

Ik denk het niet. Er zijn nl. geen aanwijzingen te vinden dat lokale Friese goudsmeden actief waren die producten vervaardigden met daarin niëllo verwerkt. Uit deze periode zijn buiten deze ringen, namelijk geen andere producten uit Fryslân bekend waarin goud en niëllo is verwerkt . 

Er kan  een reden zijn dat deze ringen “primitief” zijn vervaardigd. Uiteraard is dit  hypothetisch  maar voor de toch spectaculaire grote groep vroeg-christelijke ringen uit deze tijd, lijkt deze theorie het onderzoeken waard.

Er waren maar weinig goudsmeden die het  specialisme van het maken van gouden sieraden met niëllo in huis hadden. In de periode rond 800 was goud  zeer kostbaar. Er zijn in Fryslân dan ook beduidend minder goudvondsten bekend uit deze tijd dan uit de periode rond 600. Van deze laatste periode is bekend dat er waarschijnlijk een Fries Koningshuis heeft gezeteld in de streken rondom Wijnaldum. Hiermee kan de aanwezigheid van een goudsmid dan ook verklaard.  Als dit koningshuis er rond 800 nog was geweest, was het aannemelijk dat er ook uit die periode “rijke” goudvondsten waren gedaan. Dit is echter niet het geval waarmee de aanwezigheid van een koningshuis of andere hoge adel eigenlijk valt uit te sluiten. Is de afwezigheid van een goudsmid  dan ook verklaard ? Waarschijnlijk wel. 

Waarom dan toch de aanwezigheid van een fors aantal gouden ringen uit die periode  ? En ook nog met een aantal dezelfde kenmerken ? En waarom zijn deze ringen alleen gevonden in het Friese terpengebied ? En is het toeval dat al de gevonden ringen van goud zijn en bijvoorbeeld niet van zilver ?  Veel vragen en tot nu toe weinig antwoorden.

De ringen stammen allemaal uit de begintijd van het Christendom in Fryslân. Een roerige tijd in Fryslân omdat de toenmalige bewoners erg vasthielden aan  hun heidense gewoonten.  De veelal Angelsaksische missionarissen en hun gevolg hadden te maken met veel verzet. Het bekendste voorbeeld hiervan is uiteraard de moord op Bonifatius, bij Dokkum. Het heeft dan ook eeuwen geduurd voor de heidense Friezen waren bekeerd. Na de verovering van Fryslân door de Franken werd de weg pas echt vrijgemaakt voor het bekeringswerk.  De veelal Angelsaksische missionarissen gingen op reis van terp naar terp om hun boodschap uit te dragen. Werden gouden ringen met Christelijke symboliek wellicht ingezet als middel om de moeilijk te overreden Friezen aan zich te binden?

Omdat goud in die tijd zeer kostbaar was, werden lokale leiders mogelijk “omgekocht”. De ringen kunnen ter plaatse gemaakt zijn door een (Angelsaksische) goudsmid die meereisde met de missionarissen.  De goudsmid moest snel en primitief aan het werk, immers hij had niet een eigen atelier ter beschikking en kon geen weken bezig zijn met 1 ring. De verklaring voor de primitieve uitvoering  maar wel met Angelsaksische kenmerken. Misschien was er sprake van meerdere goudsmeden. Dit zou kunnen verklaren dat  de ringen onderling ook afwijkende kenmerken bezitten.

Ring 8, de ring uit het Admiraliteitshuis, lijkt een beetje een vreemde eend in de bijt. Hoewel het vrij zeker is dat deze ring uit dezelfde periode stamt, zijn er gezien vorm en afwerking toch een aantal zaken die opvallen. De overige ringen zijn vrij eenvoudig van uitvoering, eerder slordig dan verfijnd. Bij de ring uit Dokkum heb ik mijn twijfels daarbij. De compositie van deze ring laat een vrij hoog vakmanschap zien. Het lijkt er op dat deze ring niet in een kort tijdsbestek gemaakt is. Het zou dus kunnen zijn dat deze ring gedragen is door iemand die het geloof bracht in Fryslân, dus een missionaris ? Bonifatius zelf wellicht ? In elk geval is duidelijk dat de ring uit de begintijd van het Christendom in Fryslân komt maar het is zeer twijfelachtig of deze door een meereizende goudsmid is vervaardigd maar uitgesloten is het niet.

De ring laat waarschijnlijk de apostel Mattheus zien, die in de oudheid vaak wordt afgebeeld als een menspersoon met vleugels, met boven zijn hoofd een nimbus. In de afbeelding, welke ook als negatief is afgebeeld, kun je duidelijk zien dat het gezicht is weergegeven met vleugels en boven het hoofd een nimbus. Tekenen dat we te maken hebben met de apostel Mattheus. De vogels die op de andere 2 vlakken zijn weergegeven kunnen duiden op bijvoorbeeld duiven, maar ook raven of pauwen worden gezien als vroegchristelijke symbolen.

  

Samenvatting;

Gouden ringen als  wapen in de strijd om het Christendom bij de stugge Friezen binnen te krijgen. Omdat het kersteningsproces moeizaam verliep. Een ultieme poging het Christendom definitief vaste grond onder de voeten te laten krijgen in het huidige Fryslân.

Een hypothese uiteraard maar misschien wel een interessante. Nader onderzoek  is  m.i. dan ook op zijn plaats want wellicht hebben deze ringen een hele grote rol gespeeld in de kerstening van Fryslân. Bovendien zijn een aantal vragen nog niet opgelost. Met name de vraag waarom deze ringen alleen in het Friese terpengebied voorkomen,  is een hele interessante. Er moet mijns inziens een reden zijn voor dit gegeven !

Hopelijk krijgt deze vondstgroep door dit artikel de aandacht die het verdient en wordt er door verder onderzoek een aantal vragen beantwoordt !

Johan Postma

 

 

Menaam